సేవ్ స్కూల్స్

స్కూళ్లలో టాయిలెట్ ఉంది.. కానీ పిల్లలు వాడలేని పరిస్థితి!
50 కోట్లలో కాదు.. 5 కోట్ల మంది పిల్లల విషయంలో బయటపడిన షాకింగ్ నిజం.. నీరు, శానిటేషన్‌పై WHO–UNICEF నివేదిక ఏం చెబుతోంది?
ఒక స్కూల్‌ అంటే నాలుగు గోడలు, బ్లాక్‌బోర్డ్‌, బెంచీలు, పుస్తకాలు మాత్రమే కాదు. పిల్లలకు తాగడానికి సురక్షితమైన నీరు, ఉపయోగించగలిగే టాయిలెట్‌, చేతులు కడుక్కోవడానికి నీరు–సబ్బు కూడా అంతే ముఖ్యం. కానీ 2025 నాటికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా కోట్లాది మంది పిల్లలకు ఈ కనీస సదుపాయాలు కూడా అందుబాటులో లేవని తాజా WHO–UNICEF నివేదిక వెల్లడించింది.
అందులో భారతదేశం పేరు కూడా భారీ సంఖ్యతో కనిపిస్తోంది.
భారత్‌లో 5 కోట్ల మంది పిల్లలకు స్కూల్‌ శానిటేషన్‌ సేవలు లేవు!
WHO–UNICEF Joint Monitoring Programme (JMP) 2026 నివేదిక ప్రకారం.. 2025లో ప్రపంచవ్యాప్తంగా 24.4 కోట్ల మంది పిల్లలకు స్కూల్‌లో శానిటేషన్‌ సేవలు అందుబాటులో లేవు.
అందులో భారత్‌లోనే సుమారు 5 కోట్ల మంది పిల్లలు ఉన్నారు. ఆ తర్వాత నైజీరియా 3.4 కోట్లు, ఇథియోపియా 2.6 కోట్లు ఉన్నాయి.
అయితే ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయం ఉంది.
5 కోట్లు అంటే భారతదేశంలోని అన్ని స్కూళ్లు దుర్భరంగా ఉన్నాయని కాదు. ఈ సంఖ్య “ప్రాథమిక శానిటేషన్‌ సేవ” అనే అంతర్జాతీయ ప్రమాణాన్ని అందుకోని స్కూల్‌లలోని పిల్లలను సూచిస్తుంది. Basic sanitation అంటే మెరుగైన, వేర్వేరు బాలురు–బాలికల కోసం, ఉపయోగించగలిగే సదుపాయం ఉండట
మరి మన దేశంలో టాయిలెట్లు లేవా?
ఇక్కడే అసలు ట్విస్ట్‌ ఉంది.
భారత ప్రభుత్వ UDISE+ 2024-25 గణాంకాల్లో దేశంలోని స్కూళ్లలో టాయిలెట్లు, తాగునీటి సదుపాయాల లభ్యత గణనీయంగా పెరిగినట్టు కనిపిస్తోంది. ఉదాహరణకు, దేశంలోని 14.61 లక్షలకుపైగా స్కూళ్లలో తాగునీటి సదుపాయం నమోదైంది.

అంటే సమస్య కేవలం “టాయిలెట్‌ నిర్మించారా లేదా?” అన్నది కాదు.
అసలు ప్రశ్న:
టాయిలెట్‌ నిర్మించిన తర్వాత అది ప్రతిరోజూ శుభ్రంగా ఉందా? నీరు వస్తుందా? సబ్బు ఉందా? అమ్మాయిలకు అవసరమైన సదుపాయాలు ఉన్నాయా?
ఇదే ఇప్పుడు కీలకమైన సమస్యగా మారుతోంది.
‘టాయిలెట్ ఉంది’కి.. ‘టాయిలెట్ పనిచేస్తోంది’కి తేడా!
ఒక స్కూల్‌లో టాయిలెట్‌ భవనం ఉండొచ్చు.
కానీ…
నీటి సరఫరా లేకపోవచ్చు
ఫ్లష్‌ పనిచేయకపోవచ్చు
తలుపులు, లాక్‌లు దెబ్బతిని ఉండొచ్చు
రోజూ శుభ్రం చేయకపోవచ్చు
సబ్బు లేకపోవచ్చు
డ్రైనేజీ సమస్య ఉండొచ్చు
బాలికలకు menstrual hygiene సదుపాయాలు లేకపోవచ్చు
అందుకే WHO–UNICEF లెక్కల్లో “ఉంది” అనే మాటకంటే “ఉపయోగించగలిగే స్థితిలో ఉంది” అన్నదే ముఖ్యం. �
UNICEF DATA
తాగునీటి విషయంలో భారత్‌ పరిస్థితి ఎలా ఉంది?
ఇక్కడ మాత్రం భారత్‌ కొంత మెరుగైన పురోగతి చూపిస్తోంది.
2025లో సుమారు 1.2 కోట్ల మంది భారతీయ పిల్లలకు స్కూల్‌లో ప్రాథమిక తాగునీటి సేవలు అందుబాటులో లేవని WHO–UNICEF అంచనా వేసింది. అదే సమయంలో భారత్‌ 2030 నాటికి సార్వత్రిక ప్రాథమిక తాగునీటి కవరేజీ సాధించే దిశగా ఉన్న 62 దేశాల్లో 28 దేశాల్లో ఒకటిగా పేర్కొంది. �
Daily Pioneer
అంటే నీటి విషయంలో పురోగతి ఉంది.. కానీ ప్రతి పిల్లవాడికి నాణ్యమైన, నిరంతర సేవ అందుతోంది అని మాత్రం చెప్పలేం.
చేతులు కడుక్కోవడానికి నీరు.. సబ్బు పరిస్థితి?
ఇక్కడ మరో సమస్య బయటపడుతోంది.
WHO–UNICEF ప్రకారం ప్రపంచవ్యాప్తంగా 2025లో 54.5 కోట్ల మంది స్కూల్‌ పిల్లలకు ప్రాథమిక hygiene service అందుబాటులో లేదు.
Basic hygiene అంటే కేవలం చేతులు కడుక్కునే ట్యాప్‌ ఉండటం కాదు.
నీరు + చేతులు కడుక్కునే సదుపాయం + సబ్బు అందుబాటులో ఉండాలి.
భారతదేశంలోనూ hygiene విషయంలో గ్యాప్‌ కొనసాగుతోందని నివేదిక పేర్కొంది. అయితే భారత్‌కు 2025 నాటి hygiene coverage అంచనా వేయడానికి తగిన తాజా డేటా లేదని JMP స్పష్టం చేసింది.
అయితే ప్రభుత్వ పథకాలు ఏం చేస్తున్నాయి?
ఇది కూడా మరో ముఖ్యమైన ప్రశ్న.
భారత్‌లో Swachh Vidyalaya వంటి కార్యక్రమాలు కేవలం టాయిలెట్లు నిర్మించడం దగ్గర ఆగకుండా వాటి నిర్వహణ, చేతులు కడుక్కోవడం, పరిశుభ్రతపై ప్రవర్తనా మార్పు వంటి అంశాలపై దృష్టి పెట్టాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి. �
Samagra Education
ప్రస్తుతం కేంద్ర విద్యాశాఖ Swachh Evam Harit Vidyalaya Rating (SHVR) ద్వారా నీరు, టాయిలెట్లు, సబ్బుతో చేతులు కడుక్కోవడం, నిర్వహణ, పరిశుభ్రత వంటి అంశాలను కూడా పర్యవేక్షించే విధానాన్ని అమలు చేస్తోంది. 2025-26లో ఈ కార్యక్రమంలో 10.47 లక్షల స్కూళ్లు పాల్గొన్నట్లు అధికారిక సమాచారం చెబుతోంది.

అంటే విధానాలు లేవని కాదు.
అసలు సవాలు.. వాటిని నేలస్థాయిలో ప్రతిరోజూ అమలు చేయడమే.
అమ్మాయిల విషయంలో సమస్య మరింత సీరియస్‌
ఒక బాలికకు స్కూల్‌లో టాయిలెట్‌ ఉండటం మాత్రమే సరిపోదు.
ఆమెకు కావాల్సింది:
నీరు + ప్రైవసీ + సురక్షితమైన టాయిలెట్‌ + menstrual hygiene సదుపాయాలు + వ్యర్థాల నిర్వహణ.
UNICEF India కూడా స్కూల్‌ WASH కార్యక్రమాల్లో బాలికలకు ప్రత్యేక టాయిలెట్లు, menstrual hygiene management, మార్చుకునే ప్రైవేట్‌ స్థలం, అవసరమైన నీరు, menstrual waste disposal వంటి అంశాలను కీలకంగా పేర్కొంటోంది. �
UNICEF
ఇలాంటి సదుపాయాలు సరిగ్గా లేకపోతే హాజరు, చదువు, స్కూల్‌లో కొనసాగడం వంటి అంశాలపైనా ప్రభావం పడే అవకాశం ఉంటుంది.
‘మేక్ ఇన్ ఇండియా’ నుంచి ‘వికసిత్ భారత్’ వరకు.. అసలు పరీక్ష ఇక్కడే!
దేశం పెద్ద పెద్ద ప్రాజెక్టులు, హైటెక్‌ మౌలిక వసతులు, డిజిటల్‌ ఇండియా, మేక్‌ ఇన్‌ ఇండియా, వికసిత్‌ భారత్‌ వంటి లక్ష్యాల వైపు దూసుకెళ్తోంది.
అదే సమయంలో ఒక చిన్నారి స్కూల్‌లోకి వెళ్లి అడిగే ప్రశ్న మాత్రం చాలా సింపుల్‌:
“మేడమ్‌.. టాయిలెట్‌లో నీళ్లు ఉన్నాయా?”
ఇది అభివృద్ధికి వ్యతిరేకమైన ప్రశ్న కాదు.
అభివృద్ధి చివరి మెట్టుకు చేరిందా లేదా అన్నదాన్ని కొలిచే ప్రశ్న.
ఎందుకంటే ఒక భవనం నిర్మించడం ఒకసారి చేసే పని.
కానీ దాన్ని ప్రతిరోజూ శుభ్రంగా ఉంచడం, నీరు అందించడం, సబ్బు పెట్టడం, మరమ్మతులు చేయడం, బాలికల అవసరాలు తీర్చడం మాత్రం నిరంతర బాధ్యత.
2030 గడువు దగ్గరపడుతోంది.. ఇంకా ఎంత దూరం?
WHO–UNICEF తాజా అంచనా ప్రకారం ప్రస్తుత వేగంతో ప్రపంచం 2030 నాటికి స్కూళ్లలో సార్వత్రిక WASH సదుపాయాలను సాధించదు.
ప్రస్తుత పురోగతి కొనసాగితే 2030లో ప్రపంచవ్యాప్తంగా సుమారు:
84% స్కూళ్లకు basic water
81% స్కూళ్లకు basic sanitation
79% స్కూళ్లకు basic hygiene
మాత్రమే ఉండే అవకాశం ఉందని నివేదిక అంచనా వేసింది.
World Health Organization
అంటే ఇంకా మిగిలేది కేవలం నిర్మాణాల లోటు కాదు.. నిర్వహణ, నాణ్యత, నిరంతర సేవల లోటు కూడా.
చివరికి ప్రశ్న ఒక్కటే…
స్కూల్‌లో టాయిలెట్‌ ఉందా? అనేది కాదు.
“ఆ టాయిలెట్‌ను ఒక చిన్నారి ఎలాంటి భయం లేకుండా, నీరు–సబ్బుతో, పరిశుభ్రంగా ప్రతిరోజూ ఉపయోగించగలుగుతున్నాడా?”
2030 లక్ష్యాలకు అసలు పరీక్ష ఇదే.